دكتر سيداحمد رهنما
اشاره
در شماره پيشين به مفهوم شناسى، اهميت و پيشينه و روش يابى آسيب
شناسى فرهنگى اشاره شد. اينك در ادامه بحث به بيان نمونه هاى عينى
و ملموس آسيب ها و آفات فرهنگى، علائم تهاجم و عوامل استحاله و از
خودبيگانگى فرهنگى و نيز بررسى شيوه هاى مورد استفاده سوداگران
آفات فرهنگى در تهاجم به باور داشت ها و ارزش هاى اصيل مسلمانان
خواهيم پرداخت. به منظور تنظيم و تامين اهداف مزبور و براى دست
يابى به بينشى روشن تر نسبت به انواع آسيب ها و آفت هاى فرهنگى،
افزون بر آن چه گذشت، تاملى ديگر در زمينه مفهوم شناسى و خاستگاه
اصلى فرهنگ، همچنين رابطه اصالت فرهنگى با هويت دينى مفيد به نظر
مى رسد.
با توجه به آنچه در زمينه مفهوم شناسى فرهنگ بيان شد، مفهوم فرهنگ
و عناصر و متغيرهاى پيوسته به آن مى تواند همچون خود فرهنگ آسيب
پذير باشد. ممكن است در اثر نفوذ فرهنگ بيگانه، و القائات بيگانگان
و يا تسامح و سهل انگارى كارگزاران امور فرهنگى، عنصر يا عناصرى كه
در اصل از اجزاء تركيبى مفهوم و ساختار مفهومى فرهنگ خودى نبوده
است، رفته رفته به صورت جزو عنصرى آن درآيد. به عنوان مثال، چنانچه
هنر از جمله محتويات مفهوم فرهنگ معرفى گردد، اما دامنه به كارگيرى
و استفاده از هنر در ضمن مفهوم شناسى فرهنگ روشن نشود، بيم آن مى
رود كه به تدريج هنرهاى مبتذل و تخريب گرى، كه پايه و ساختار
اخلاقى فرد و جامعه را در هم مى شكند، به اسم فرهنگ جامعه رواج
يابد و جنبه فرهنگى به خود بگيرد، مسلما چنين هنرهايى عامل ترقى و
رشد و تعالى جامعه نخواهد بود، بلكه برعكس روند انحطاط فرد و جامعه
را تسريع خواهد كرد. بنابراين، يا بايد مفهوم هنر را تحديد كرد و
يا بايد در مفهوم فرهنگ و فرهنگى تامل و دقت بيش ترى به عمل آورد و
هر هنرى را فرهنگى ندانست. دقت بيش تر در مفهوم شناسى و معنايابى
فرهنگ، ميزان آسيب پذيرى فرهنگ را چه از جنبه مفهومى و چه از جنبه
محتوايى كاهش مى دهد. به هر اندازه كه شاخص هاى فرهنگ و فرهنگى
باثبات تر و مطمئن تر باشند نظام فرهنگى سالم تر و آسيب ناپذيرتر
خواهد ماند. در اين راستا، قوى ترين عاملى كه مى تواند ثبات فرهنگى
را بيمه كند و استقرار و استحكام فرهنگ سالم را تضمين نمايد،
اعتقاد و پاى بندى جامعه به دين راسخ مى باشد. هر چه دين، معتقدات،
سائقه ها و انگيزه هاى دينى راسخ تر باشد، فرهنگ برخاسته از دين
پابرجاتر و مؤثرتر خواهد ماند و تشخص فرهنگى جامعه دينى شفاف تر
خواهد بود. كشف ارتباط ميان دين و فرهنگ ما را نسبت به اين نكته
واقف مى سازد كه در يك جامعه متعهد و ملتزم به دين، عامل دين و
انگيزه هاى دينى مى تواند خاستگاه فرهنگ آن جامعه باشد.
دين و فرهنگ; عينيت دين در فرهنگ
هنگامى كه واژه هاى فرهنگ و فرهنگى را به كار مى بريم، چه بسا
مفهوم اجتماع و فرايند اجتماعى شدن به ذهن متبادر شود. در اين
صورت، فرهنگ نهادى است كه بر اساس پذيرش و تاييد جامعه شكل مى
پذيرد و در اثر كنش و واكنش مردم از متن جامعه نشات مى يابد. عامل
چنين برداشتى دردرجه نخست،مى تواند تعاريف و برداشت هايى باشد كه
از واژه فرهنگ ارائه مى شود. عنصر مهم و حياتى چنين تعاريف يا
برداشت هايى اجتماع و روح حاكم بر قوانين و آداب و عادات و رسوم
اجتماعى است. (1)
بر اساس تعاريف و برداشت هاى مزبور، پسند و مقبوليت اجتماعى از علل
محدثه و مبقيه فرهنگ شناخته شده است. در جوامع غربى و يا هر جامعه
اى كه دين همچون برخى ديگر از متغيرات و سازه هاى حاكم بر اجتماع
در حاشيه قرار گرفته است، دين به صورت خرد و نه كلان در صحنه حضور
دارد و در مواردى بسيار جزيى و ناچيز در شكل پذيرى فرهنگ نقش (2) (
marginalization) تلاش مى كنند اما هرگز نمى توانند دين را به طور
مطلق از كارآيى و قابليت براى حضور بياندازند. در هر صورت، حتى در
اين قبيل جوامع نيز، دين هر چند به گونه اى بسيار ضعيف و كم رنگ،
حضور دارد. در شرايط ويژه اى مشاهده مى شود كه سران يك نظام لائيك،
(3) حتى از اعتقاد و ايمان به خداوند دم مى زنند. به عنوان نمونه
سليمان دميرل رئيس رژيم لائيك تركيه در ديدار از مناطق زلزله زده
شمال غرب كشور تركيه از زلزله زدگان خواست به خدا پناه ببرند. (4)
اظهاراتى اين چنين در حالى عنوان مى شود كه پيش از اين بارها و
بارها دولتمردان لائيك تركيه نسبت به دخالت دادن اعتقادات دينى
درامورسياسى واجتماعى به مسلمانان هشدار داده بودند. (5)
چنانچه دين از حاشيه ها و كناره هاى زندگى فردى و اجتماعى به متن
زندگى وارد شود و بر كليه روندها و فرايندهاى اجتماعى نظارت كند،
هويت خود را باز خواهد يافت. در اين صورت است كه دين مى تواند نقش
مهم خود را به عنوان عالى ترين خاستگاه فرهنگ ايفا كند. با اندك
تاملى در فلسفه بعثت انبيا و با نيم نگاهى به هويت فرهنگى -
اجتماعى اسلام درمى يابيم كه نقش دين در جوامع اسلامى به مراتب
فراتر از نقش جامعه است، به گونه اى كه دين توانايى نظارت بر
جريانات مربوط به زندگى فردى و اجتماعى را دارد و مى تواند نهادهاى
اجتماعى را بر مبنا و اسلوب صحيحى شكل و نظام بخشد. با اين وصف،
آداب و رسوم مى توانند جنبه دينى به خود بگيرند و يا نظارت دين را
پذيرا باشند و بالاتر اين كه از دين نشات بگيرند. قرآن كريم از اين
منظر به دين فرهنگى و فرهنگ دينى مى نگرد كه نقش حضور فعال دين را
در اجتماع به مراتب گسترده تر و فراتر از نقش فعال جامعه مى بيند.
بر اساس بينش قرآنى، يك فرد واحد انسانى با تعهد و التزام خالصانه
به دين و منويات الهى مى تواند به تنهايى يك امت محسوب گردد.
احرازيك چنين نگرش وبينشى است كه حضرت ابراهيم عليه السلام را به
تنهايى به منزله يك امت مى بيند: «ان ابراهيم كان امة قانتا لله
حنيفا و لم يك من المشركين » (نحل: 120) حضرت ابراهيم عليه السلام
در مقام بندگى خداوند به منزله يك امت بود. (6)
با الغاء خصوصيت از مقام نبوت و عصمت حضرت ابراهيم عليه السلام مى
توان نتيجه گرفت كه حكم امت بودن در مورد ايشان به دليل حضور فعال
و تام و كامل عنصر دين توحيدى در زندگى فردى و اجتماعى آن حضرت
بوده است، به گونه اى كه اگر وجود چنين عنصرى در هر موجود انسانى
ديگر ثابت گردد، او هم به تنهايى يك امت خواهد بود، نظير چنين
قضاوتى را امام خمينى رحمه الله در مورد شهيد مظلوم آية الله بهشتى
ارائه فرمود: بهشتى «مثل يك ملت بود براى اين ملت،...» (7)
در جوامعى كه دين حاكميت دارد، براى دين نقشى وراى همه عوامل
اجتماعى و نهادهاى فرهنگى - تربيتى درنظر گرفته شده است. در اين
جوامع فرايند اجتماعى سازى، (8) همواره تحت اشراف و نظارت دين
انجام مى پذيرد، و فرهنگ جامعه از دين وام مى گيرد. اين امر بستگى
به هنر و كارايى آن نظام دينى دارد كه مردم نسبت به آن وفادار مى
باشند و در عمل به مقتضاى آن ملتزم و پاى بند هستند. وفادارى به
مبانى جهان شناختى دين و التزام عملى به جنبه هاى ايدئولوژيك آن،
دين را در ايفاى نقش حساس و سازنده خود در جامعه يارى مى دهد و
حيات و جاودانگى فرهنگ نشات يافته از آن را تضمين مى كند.
در قرون اخير هر چند مطالعات بسيار چشم گير و گسترده اى، به ويژه
در سطح محافل آكادميك غرب در ارتباط با دين و تجربه و تفكر دينى
صورت پذيرفته است، در عين حال، اين مطالعات به ندرت به مساله حيات
بخشى فرهنگ دين اشاره دارد، اگر نگوييم اصلا به اين نكته مهم توجه
نكرده است. داده ها و پردازش هاى منتج از اين مطالعات، اگر دين را
از صحنه زندگى و فرهنگ مردم خارج نساخته باشد به سختى آن را نقش
آفرين و صاحب اثر در صحنه مزبور دانسته است. اساسا دين و فرهنگ در
غرب از دريچه هاى مردم شناسانه فلسفى، روان شناختى، جامعه شناختى،
تاريخى و تربيتى مورد تحقيق و بررسى قرار گرفته است. (9) شايد
بتوان اثر فيلسوف روان شناس ومتفكر طبيعت گرايى چون (10) ويليام
جيمز (11) در زمنيه گوناگونى تجربه دينى; (12) تحقيق كلامى -
عرفانى فيلسوف و محققى چون رودلف اتو (13) در مورد نظريه عالم قدس;
(14) و مطالعه روان شناسانه انسان گراى معاصرى چون ابراهام مزلو
(15) در زمينه اديان، ارزش ها و تجارب عالى (16) را از جمله
مطالعات دين شناسانه اى دانست كه در آن ها عينيت دين در جامعه و
فرهنگ مردم اصلا و يا چندان مورد توجه قرار نگرفته است. (17)
از ميان رويكردهائى، كه در زمينه دين شناسى مورد توجه صاحبنظران
غربى بوده است، روان شناسى دين غالبا به مطالعه آرا و عقايد دينى
در راستاى ساختار شخصيت (18) فرد مى پردازد، درحالى كه، جامعه
شناسى دين عملكردهاى دين (19) و ارتباط تعاملى (20) دين را با ساير
مؤسسات و نهادهاى اجتماعى مورد بررسى و مطالعه قرار مى دهد. گسترش
دين، همچنين ساختار پديدارشناسانه دين (21) و ارتباط آن با فرهنگ
از عمده مسائل مربوط به تاريخ دين به شمار مى رود. (22)
پيشينه بحث پيرامون آثار اجتماعى باورداشت ها و اعمال دينى به قدمت
بحث از خود دين باز مى گردد. ماكياولى (23) از صاحب نظران قرن
شانزدهم ميلادى در خطابه ها و گفتارهاى خود به تحليل عملكرد مسيحيت
مى پردازد و به تاثير قابل ملاحظه اى كه اين دين در عرصه زندگى
فرهنگى و اجتماعى مردم داشته است اشاره مى كند. در پى آن، متفكرينى
چون اسپينوزا، (24) مونتسكيو، (25) روسو (26) وكامت (27) به بررسى
و تحليل اهميت نقش سياسى تعهد دينى (28) و مسائل مربوط به تاثير
دين بر اخلاق شخصى و هويت اجتماعى پرداختند. (29) به نظرمى رسدماكس
وبر (30) از معدود كسانى باشد كه بيش از هر كسى ديگر، بر ارتباط
تعاملى دين و جامعه تاكيد ورزيده است. از همه بيش تر تز او پيرامون
تاثير سيستم اخلاقى پروتستانت بر پيدايش و ظهور جامعه مدرن (31)
چنين ارتباطى راروشن مى سازد. (32)
على رغم مطالعاتى كه در جهان اسلام و غرب پيرامون دين و تاثير عنصر
دينى در ساختار زندگى فردى و اجتماعى به عمل آمده است، هنوز جاى
بحث جامع در اين ارتباط خالى به نظر مى رسد. نظرى اجمالى به تحليل
زبان دين كافى است تا ما را متوجه حضور و نفوذ عناصرى از دين در
فرهنگ و جامعه گرداند. اعمال و آيين و گفتار مذهبى هر كدام زبان
خاص را دارد و بر حسب مفاهيم و برداشت هاى ويژه اى مورد التفات
پيروان متعهد و معتقد به يك مذهب قرار مى گيرد. از آن فراتر، حتى
افرادى كه چندان اعتقاد و التزامى به مضامين و اعمال دينى از خود
نشان نمى دهند، باز هم از كاربرد فراوان زبان دين توسط اهل دين
تاثير مى پذيرند. به اطراف خود بنگريد، با مردم از هر طبقه و نژادى
كه هستند و در هر موقعيت شغلى كه قرار دارند سخن بگوييد. در
محاورات روزمره چه چيزى مى شنويد و يا در رفتارها و كنش و واكنش
هاى عادى مردم چه مى بينيد؟ عملكرد افرادى را كه با آن ها حشرو نشر
و نشست و برخاست و هم زيستى داريد چگونه تبيين و تفسير مى نماييد؟
حتى در جوامع غربى هم كه تا حد وسيعى مذهب رنگ باخته است، هنوز هم
چهره كم رنگى از دين هويدا مى باشد. اجراى مراسم ويژه مربوط به عقد
و ازدواج در كليساها،به خاك سپارى مردگان براساس سنت هاى دينى،
بزرگذاشت ايام ويژه سال، برگزارى مراسم ويژه با مناسبت هاى دينى،
الگوهاى رفتارى، طرح ها و طراحى ها، تابلوها، معمارى ها و... همه
از ديدگاه تحليل مفهومى حاكى از حضور هر چند ضعيف و كم سو و بى رمق
دين در فرهنگ مردم مغرب زمين مى باشد. كارهاى نيك و شايسته اى كه
در جوامع انسانى انجام مى پذيرد، نمودى از نقش هدايت گرانه دين به
ويژه دين وحيانى در راهبرى انديشه هاى انسانى است.
هر كسى در هر كجاى عالم كه زندگى كند، خواه ميان جوامع بدوى باشد و
خواه ميان جوامع پيش رفته يا متوسط، پاى بندى انسان ها را به آداب
و رسوم خاصى كه احيانا هاله اى از تقدس به خود گرفته است، در سطوح
مختلف كم يا بيش مى يابد. انسان ها چنانچه در طول تاريخ هيچ گاه
تحت اشراف، نظارت، و هدايت دين قرار نمى گرفتند، همواره بر حكم و
اقتضاى عقل منعفت طلب خود به چيزى جز تامين منافع و مصالح شخصى يا
گروهى خود نمى انديشيدند. هنوز روحيات انسانى برگرفته از تعاليم
انبياى الهى در بين جوامع انسانى به بركت شاخصه هاى دينى زنده و
پابرجا مى باشد. هنوز روحيه هم دردى با آسيب ديدگان حوادث طبيعى و
غيرطبيعى، عشق به هم نوع، احترام متقابل، تلاش براى خوشنودى
همديگر، عيادت بيماران، اهداى خون براى نجات جان انسان ها، ترحم بر
ستمديده و... در گوشه و كنار جوامع بشرى رمقى از حيات دارد. تقريبا
بخش عمده اى از جوامع انسانى و به ويژه پيروان و ملتزمين به اديان
ابراهيمى عليه السلام، يهود و مسيحيت و اسلام بر ارزش هاى مبنايى و
اصيل مشابه و يا يكسانى اتفاق نظر دارند. آنان هر چند در عمل و يا
حتى در گفتار خود وجود و اهميت چنين مايه دينى را ابراز نكنند، اما
در دل به آن ها باور دارند، و به تعبير قرآن كريم «وجحدوا بها و
استيقنتها انفسهم ظلما و علوا...» (نحل:14) آيات الهى را از روى
ظلم و برترى طلبى انكار كردند، در حالى كه دل هايشان آن آيات را
باور داشت.
در دسامبر 1998، ايامى كه خود را براى دفاع از پايان نامه دكترا
آماده مى كردم، استاد راهنماى رساله ام آقاى دكتر ديويد اسميت (33)
از من درخواست كرد تا مطالبى را در خصوص طبقه بندى ارزش ها از
ديدگاه قرآن براى او تهيه كنم. بعد از گذشت دو هفته متنى را در43
صفحه مشتمل بر ده نمونه از مهم ترين ارزش هاى قرآنى با تكيه بر
آيات قرآن و با مراجعه به برخى از تفاسير تدوين كردم و در اختيار
او قرار دادم. (34) دكتر اسميت همزمان از دانشجوى ديگرى خواسته بود
تا كارى مشابه را بر اساس تعاليم تورات انجام دهد. خود استاد نيز
بر فرهنگ و ارزش هاى برگرفته از انجيل واقف بود. وى در آن زمان
درسى را در مقطع كارشناسى ارشد و دكترا به صورت سمينارى تحت عنوان
فرهنگ و ارزش ها (35) در دانشكده تعليم و تربيت دانشگاه مك گيل
(36) تدريس مى كرد. روى هم رفته بحثى تطبيقى را در زمينه ارزش ها
با نگرشى به تورات و انجيل و قرآن ارائه مى داد. روزى ضمن قدردانى
از تلاش و همكارى بنده با وى و با ارزيابى مثبت از ارزش هاى قرآنى،
اظهار داشت: به نظر من تقريبا ارزش هاى مشتركى را مى توان از متون
دينى (37) استنباط و استخراج كرد. بديهى است وجود ارزش هاى مشترك و
يا مشابه در اديان الهى لزوما به مفهوم التزام عملى پيروان اديان
مزبور به شريعت مورد اعتقاد خود و ارزش هاى ناشى از آن نمى باشد،
در عين حال، در پاره اى موارد ارزش هاى برگرفته از يك دين به طور
شاخص و برجسته در سطح زندگى روزمره پيروان آن دين نمود پيدا مى كند
و فرهنگ آنان را رنگ و رو و رونق مى بخشد.
اكنون كه به نفوذ دين و ارزش هاى نشات يافته از دين در زواياى
فرهنگ بشرى پى برديم، بر اين نكته مهم مى توان پافشارى كرد كه عامل
اصلى انحطاط و استحاله فرهنگى و در نهايت دليل عمده از خود بيگانگى
فرهنگى جوامع انسانى، پشت پا زدن به ارزش هاى دينى و شكستن حريم
تعهدات و التزامات دين مدارانه است. همين عامل جدايى و بريدگى از
دين است كه بروز و نفوذ آسيب هاى فرهنگى را تشديد مى كند و فرهنگ
انسانى را آسيب پذير مى سازد. اينجاست كه دين ستيزان و به ويژه
اسلام زدايان و دشمنان مسلمانان همواره در جهت به حاشيه كشاندن و
بى هويت كردن دين و تضعيف و بى اثر كردن قدرت شگرف آن تلاش كرده
اند و در مواردى نيز موفقيت هاى ويژه اى را به دست آورده اند. از
نقطه نظر آسيب شناختى، (38) چنين تلاشى به جدايى فرهنگ از دين
انجاميده است و دين باورى و التزام و تعهد به آن را در چارچوب
تجربه اى صرفا شخصى و برداشتى كاملا فردى جاى داده است. كيفيت حضور
دين در جوامع غربى و بسيارى از جوامع اسلامى بيان گر وضعيت فردى
شدگى دين است. در اين جوامع، دين در سطحى كاملا فردى به جاى نقش
آفرينى در عرصه امور اجتماعى، سياسى و اقتصادى به گوشه كليساها،
كنيسه ها، معابد و مساجد كشانده شده است. و اين در حالى است كه
برخى از روان پزشكان غربى بر اين باورند كه امروزه حدود 80% از
امراض روانى را مى توان از طريق روآوردن و گرايش به معنويت درمان
كرد. (39)
فرهنگ دين زدايى و دين زدايى فرهنگى: سياست گام به گام (40)
دسيسه هاى دشمنان فرهنگى اسلام و مسلمانان هنگامى كه نظام يافته و
بر اساس پيش بينى ها و طراحى ها و برنامه ريزى هاى دقيق و به هدف
متزلزل كردن موقعيت دينى - فرهنگى و سرنگون ساختن نظام فكرى -
عقيدتى، صورت پذيرد طبعا شكلى تهاجمى به خود مى گيرد. تهاجم فرهنگى
مستلزم حمله اى حساب شده است كه از طرف مهاجمين ويران گر در جهت
اهدافى از پيش تعيين شده تنظيم گرديده است، و تا تصرف سنگرهاى
فرهنگى تداوم مى يابد، اين امر به قصد استيلا بر مواضعى از جنبه
فرهنگى استراتژيك شكل مى پذيرد. تلاش غرب در تهاجم فرهنگى عليه ما
منجر به رواج و گسترش فرهنگى مى شود كه «ريشه در ماترياليسم
دارد،...» (41) بديهى است فلسفه ماترياليسم نيز حاصلى جز تخريب
فرهنگ جوامع اسلامى نخواهد داشت. (42) آثار حاكميت چنين پديده اى
مادى در غرب به تدريج پذيرفته گرديده است و هر لحظه مؤثرتر از
گذشته به پيش مى رود تا همه زواياى زندگى مادى و معنوى جوامع غربى
را فراگيرد. امروزه حتى اكثر مظاهر دينى در غرب رنگ سلطه فرهنگ
برخاسته از ماترياليسم فرهنگى را به خود گرفته است. (43)
نمونه اى از اين رنگ پذيرفتگى را مى توان در مجمسه هاى دهه هاى
اخير اولياء مقدس كليساى كاتوليك در غرب مشاهده كرد. درنظر كاتوليك
ها، مجسمه سازى اوليا دينى و اظهار ارادت و احترام به آن ها يك فرض
دينى است. به گونه اى كاتوليك ها به مسلك مجسمه سازى شهرت يافته
اند كه پروتستانت ها آنان را به مجسمه پرستى متهم مى سازند. در اين
راستا مجسمه هاى دهه هاى اخير با مجسمه هاى نيمه اول قرن بيستم و
قديم تر از آن تفاوت دارند. مجسمه هاى قديمى تر با پوشش بهتر ساخته
شده اند. حتى مجسمه هاى حضرت مريم عليهاالسلام امروزه غالبا به شكل
سر برهنه و احيانا با سينه اى نمايان ساخته مى شود. (44) اين خود
حاكى از نوعى آسيب پذيرى تشكيلات دينى كليسا در غرب مى باشد. وقتى
ماترياليسم حاكم باشد، دين رفته رفته هنر و رونق خود را از دست مى
دهد. به گونه اى كه اصول و استانداردهاى دينى تحت الشعاع اصول مادى
گرايى خواهد شد. يكى از سرچشمه هاى آسيب رسانى فرهنگى را مى توان
در اطراف همين پديده مشاهده كرد.
آسيب شناسى فرهنگى مستلزم درك روشنى نسبت به عوامل آسيب رسان
فرهنگى است. عوامل انسانى آسيب رسانى در پناه ابزارى چون تهاجم
فرهنگى در نيل به مقاصد خود عجله به خرج نمى دهند، در عين حال، سعى
دارند كوچك ترين فرصت مناسبى را نيز از دست ندهند. آنان امروزه هر
كجا كه بستر را مناسب ببينند بذر مى افشانند تا پس از ساليان سال
حاصل آن را برداشت كنند. ظهور و بروز پديده هايى فرهنگى - مسلكى
چون جنبش وهابيت در عربستان سعودى، بهائيت در ايران، و قاديانى در
پاكستان كه همه بر اساس برنامه ريزى دقيق و حساب شده استعمارگران و
مهاجمين فرهنگى نضج گرفته و هنوز هم از جانب آنان تاييد مى گردد،
شاهد بر اين مدعا مى باشد. فعاليت هاى مستمر و بسيار دامنه دارى طى
ساليان دراز و با تحمل هزينه هاى گزاف صورت گرفت تا سرانجام،
مهاجمين طعم شيرين موفقيت چشمگير خود را چشيدند و ثمره تلخ و
زهرآلود آن را به كام مسلمانان چشاندند.
اصولا سياست گام به گام از جمله حربه هاى كارآمد و مؤثرى است كه در
تهاجم فرهنگى عليه فرهنگ و ديانت مسلمانان مورد استفاده قرار گرفته
است. سياست گام به گام در اصل از بارزترين ابزار مورد استفاده
شيطان است كه در پنج مورد از قرآن به آن اشاره شده است. در همه اين
موارد مسلمانان ازپيروى گام هاى انحرافى كه براساس سياست گام به
گام شيطانى بر سر راه آنان قرار گرفته است بر حذر داشته شده اند.
(45) شيطان هاى انسى در به كارگيرى چنين سياستى وامدار استاد خويش
ابليس مى باشند و از جانب او الهام مى گيرند. (46) اگر نگوييم
تمامى القائات ووسوسه هاى دشمنان فرهنگى مسلمانان بر اساس يك چنين
سياستى به تدريج در جامعه اسلامى موفقيت خود را باز يافته است و
نهادينه شده است، اكثر اين القائات و وسوسه ها چنين بوده است.
سياست گام به گام، پذيرش و تسليم گام به گام را به دنبال دارد.
سياست مزبور از جانب سياست بازان كارزار فرهنگى معمولا در مورد
افراد، گروه ها، ملت ها، و يا دولت هايى اعمال مى گردد كه به نظر
مى آيد بر اصولى پايدار هستند و نسبت به موازينى متعهد مى باشند،
همچنين از روحيه مقاومتى نسبى براى جانب دارى از اصول و موازين
ارزشمند خويش برخوردارند. اين سياست كه عملكرد جارى مهاجمين فرهنگى
است تا آن جا پيش مى رود كه اولا، اصول و مبانى ارزشى دينى -
فرهنگى را در منظر گروندگان و ملتزمين به آن ها به تدريج كم رنگ
گرداند و ثانيا، روحيه مقاومت آنان را در برابر تهاجم به آن اصول و
مبانى متزلزل سازد. آثارى از كم رنگ شدن تدريجى ارزش ها و متزلزل
شدن و رو به ضعف گراييدن روحيه مقاومت در برابر تهاجم فرهنگى را مى
توان در دفتر عملكرد روزمره گروه هايى از جامعه كنونى خود بيابيم.
چنانچه به عنوان مثال، مساله رعايت حجاب كامل اسلامى توسطبانوان و
دختران مورد بى توجهى قرار گيرد، به دريج بدحجابى در ميان آنان
رواج خواهد يافت. در ارديبهشت ماه سال 1371 كه در جلسه افتتاحيه
نمايشگاه بين المللى كتاب تهران حضور داشتم دو امر صورت پذيرفت كه
خلاف انتظار ما، به عنوان جمعى كه از حوزه علميه قم براى شركت در
آن جلسه دعوت شده بوديم به حساب مى آمد و چندان نيز مورد خوشايند
نبود. يكى كف زدن در پايان سخنرانى سخنران جلسه و ديگرى حضور جمعى
از بانوان به اصطلاح فرهيخته با روسرى كه تارهايى از موى سرشان بر
روى پيشانيشان نمايان بود. از آن جا كه مجرى برنامه كارگزاران
فرهنگى كشور بودند و سخنران نيز روحانى و از مقامات عالى رتبه بود
و مجلس نيز مجلس فرهنگى به شمار مى رفت، اين امور كاملا خلاف
انتظار ما بود. همان لحظه در اين انديشه بودم كه چنانچه وضع بدين
منوال ادامه يابد معلوم نيست وضعيت و كيفيت مجالس و برنامه هاى
فرهنگى ما به كجا بيانجامد. اين گذشت تا بعد از شش سال اقامت در
خارج كشور هنگامى كه در ارديبهشت ماه 1378 مجددا براى سفارش و خريد
كتاب به نمايشگاه بين المللى كتاب رفتم وضع نسبتا نامناسب و
نابهنجارى را شاهد بودم كه به هيچ وجه با نظام فرهنگى، ملى و دينى
مملكت اسلامى ما سازگارى نداشت. تعداد فراوان دختران جوان بدحجاب
كه احيانا به عفت و اصول اخلاقى و فرهنگى نيز پاى بند نبودند عرصه
نمايشگاه را كه شاخص فرهنگ اسلامى ما بايد مى بود نامطلوب و كريه
ساخته بودند. صحنه مزبور، در نظر من، به مراتب نابهنجارتر از صحنه
هاى مشابه در غرب مى نمود. اين جا صداى گام هاى تهاجم فرهنگى را به
خوبى شنيدم و آثار سهل انگارى در قبال حفظ و حراست از ارزش هاى
فرهنگى را به روشنى مشاهده كردم; تفاوت مكانى كه وجود نداشت، تفاوت
زمانى نيز يك فاصله 6 يا7 ساله اى بيش نبود، اما پيشرفتگى آسيب
فرهنگى به اندازه ساليان دراز حاصل تلاش تهاجم فرهنگى بود.
پايدارى بر اصول و معيارهاى فرهنگى خود يك اصل است. تحقق عملى هر
اصلى پس از تشريع و يا تضمين آن در جامعه تا حدود زيادى به ميزان
همت و انسجام مردم در پاى بندى به آن و پايدارى در تحقق بخشيدن به
مفاد آن بستگى دارد. بين متغيير اثر بخشى يك اصل تربيتى - فرهنگى و
ثبات و پايدارى مردم بر آن اصل هميشه همبستگى مثبت است، همچنان كه
بين نفوذ عوامل و آثار فرهنگ بيگانه و سستى و رخوت يك ملت در حراست
و جانبدارى از ارزش هاى والاى فرهنگى خودى رابطه و همبستگى مثبت
وجود دارد.
از منظر روان شناسى تربيتى، اعتقاد و پاى بندى افراد انسانى به اصل
يا اصولى كه براى آنان حياتى است، ضامن مؤثرى براى ثبات و نهادينه
شدن ارزش هاى اصيل فرهنگى، اخلاقى، دينى و يا ملى خواهد بود. حيات
و مرگ انسان ها و جوامع، به حيات و مرگ اين اصول وابسته است. در يك
مثال، شدت علاقه و محبت به وطن حتى به عنوان يك عامل مؤثر مى تواند
انسان را بر وفادارى نسبت به اصول وطن دارى ثابت قدم بدارد. يك
راننده كانادايى پشت ماشين خود جملاتى را نوشته بود كه بسيار جلب
توجه مى نمود. او شدت علاقه و وفاداريش به وطن را در ضمن عباراتى
به اين مضمون بيان داشته بود: خودش، همسرش، فرزندان و همه هستى و
داراييش آرى، وطنش هرگز. never) (Everything yes, my country (47)
يعنى در ارتباط با هر چيزى ممكن است گذشت باشد، اما در مورد وطن
هرگز. حس وطن دوستى وفداكارى نسبت به وطن براى چنين شخصى يك اصل
پايدار به شمار مى رود كه طرز تفكر و رفتار او را شكل مى بخشد.
اعتقاد راسخ به حراست از كيان وطن چنين انگيزه اى قوى را در جان
آدمى ايجاد كرده است كه حاضر است همه وجودش، همه داراييش نابود
گردد، اما كشورش باقى بماند. اعتقاد راسخ يك ملت يايك شخص به يك
ارزش و يا آرمان فرهنگى، آن ارزش و آرمان را در نظر آن ملت يا شخص
اصل خدشه ناپذيرى مى گرداند. اكثر فداكارى ها و جان فشانى هاى
جوامع در طول تاريخ در راه ثبات و جاودانگى اصولى بوده است كه در
نظر افراد آن جوامع اهميت حياتى داشته است.
برعكس، تساهل در اصول و مبانى و ارزش ها، عامل سقوط آن ارزش ها در
منظرافراد بوده است. به همان اندازه كه اعتقاد و التزام راسخ عملى
به اصول و مبانى ارزشى عامل ثبات ارزش ها به حساب مى آيد، تغافل
نسبت به آن اصول و تساهل بر آن هابه نابودى وحداقل كم رنگ شدن ارزش
ها مى انجامد.
در مفهوم شناسى تساهل بايد گفت كه اين مفهوم از باب تفاعل و به
معنى متظاهر بودن به چيزى است كه واقعيت ندارد. به عنوان مثال،
تجاهل يعنى خود را به جهالت و ندانستن زدن در حالى كه جهلى در كار
نيست، و تغافل يعنى شخص خود را نسبت به امرى غافل بنماياند در حالى
كه واقعا غافل نيست. شبيه به آن تساهل مى باشد به مفهوم سهل انگار
بودن در مورد واقعيتى كه بر اساس باورداشت هاى اصولى شخص معتقد،
اما متساهل، جاى سهل انگارى نبايد باشد. در حقيقت فرد مدعى ايمان
اما متساهل، دو شخص را فريب مى دهد: يكى خودش را و دوم فردى را كه
در مقابلش در مغايرت با اصول و ضوابط ايمانى اعتقادى و يا فرهنگى -
اجتماعى و يا ملى - سياسى او سخن گفته، يا به اظهار نظرى پرداخته و
يا دست به اقدام عملى زده است. او خود را فريب داده است، چون اصول
اعتقادى خود را ناديده و كم اهميت پنداشته است وگرنه نمى بايست در
مقابل خدشه دار شدن و شكسته شدن حريم آن اصول كوتاه بيايد. او
ديگرى را فريب داده است، چون در مقابل سخنى كه بر خلاف موازين
ايمانى او از غير سرزده است و يا در برابر رفتارى كه در مغايرت با
موازين ايمانى و اعتقادى او مرتكب گرديده است، به تساهل و تسامح
تظاهر كرده است. خود را به ظاهر سهل انگار و حليم نشان داده است تا
موجبات و اسباب خوشايندى غير را فراهم آورد وگرنه واقعا به اقتضاى
باورداشت هاى خود نبايد از خويش سهل انگارى نشان دهد. خلاصه اين
كه، اظهار تساهل از جانب شخص مدعى تعهد و ايمان با اصول ايمانى آن
شخص در مغايرت خواهد بود، خواه او به ظاهر سهل انگار باشد و خواه
در واقع اين چنين باشد. اين در صورتى است كه تساهل به هر يك از دو
صورت مفروض به مفهوم سهل انگارى كردن و كوتاه آمدن در برابر بى
حرمتى به ارزش هاى والا و متعالى باشد. بر اساس اين مفهوم، سهل
انگار واقعى كسى است كه در ايمان و تعهد و التزام خود به لوازم آن
متزلزل باشد.
واژه تساهل بر اساس معادل انگيسى خود در فرهنگ واژگان غرب (48) در
مفهوم نخست به معناى اين است كه به ديگران اجازه دهى به اظهارنظر و
ابراز عقايد بپردازند و يا در شيوه خاصى رفتار كنند، هر چند عقايد
و رفتارشان مخالف و مغاير جهان بينى و ايدئولوژى تو باشد. تحمل
ديدگاه و رفتار ديگران در همين مفهوم مى گنجد. چنين مفهومى را به
صورت مطلق خود، در قالب طرز تفكر و رفتار غربى ها نمى توان يافت.
در جوامع غربى، آن جا كه اصول و موازين و معيارهاى سياسى، فرهنگى و
يا دينى حكومت هاى غربى و يا مكاتب دينى و غير دينى غرب، از جانب
گروه يا گروه هاى خاصى زير سؤال رود ويا خدشه دار گردد، هرگونه
تساهل و يا تحملى مفهوم خود را از دست مى دهد. اين روند جارى در
غرب است كه در مورد قوانين حقوقى و فرهنگى و سياسى و احيانا دينى
نيز جريان دارد. حتى اگر تساهل برگردان tolerance باشد به مقتضاى
يك چنين معادل سازى تساهل و يا تحمل به مفهوم وسيع كلمه امرى
ارزشمند و مطلوب نخواهد بود. تا آن جا كه اصول دينى، فرهنگى، سياسى
و ملى ما در اثر انتشار يك طرز تفكر و يا رفتارى، كه در مغايرت با
آن ها مى باشد، خدشه دار و متزلزل نگردد، چه بسا بتوان نسبت به
بروز چنين نگرش و يا رفتارى تساهل به خرج داد و ظهور آن را تحمل
كرد. برعكس، چنانچه آن نگرش و يا رفتار موجب خدشه دار شدن و يا
تزلزل اصول ياد شده باشد و يا حتى اگر مقدمه چنين مخاطره اى باشد،
به مقتضاى تعهد و التزام به آن اصول نمى بايست ظهور و بروز نگرش و
رفتار مغاير را تحمل كرد و يا نسبت به گسترش آن تساهل ورزيد، در
غيراين صورت، با عكس العمل خود ثبات آن اصول و لزوم وفادارى نسبت
به آن ها را زير سؤال برده ايم.
آسيب رسانى فرهنگى در سايه نظريه فرهنگ جهانى (49)
اين سؤال كه آيا ممكن است به يك فرهنگ جهانى دست يافت، حائز اهميت
است. شايد بتوان گفت كه تحقق فرهنگ واحد جهانى، فرع تحقق دين
متعالى و واحد جهانى است، به ويژه اگر خاستگاه اصلى فرهنگ را دين
بدانيم. در اين جا، بحث در مورد امكان و يا عدم امكان تحقق فرهنگ
جهانى نيست، بلكه درصدد اشاره به ترفندهاى استكبار جهانى، در
راستاى مقابله با فرهنگ اصيل اسلامى و قرآنى مسلمانان هستيم.
امروزه از ديرباز در محافل فرهنگى امريكا به شيوه هاى گوناگون سخن
از فرهنگ جهانى و يا جهانى سازى فرهنگى (50) به ميان مى آيد. چنين
طرز تفكرى در واقع چيزى جز روى ديگر سكه فرهنگ آمريكايى سازى (51)
و يا آمريكايى سازى فرهنگ (52) نيست. فرهنگ آمريكايى سازى تعبير و
تفسير ديگرى است از فرهنگ مصرف عمومى، آن هم مصرف توليدات غربى و
به ويژه آمريكايى، به عنوان مهم ترين پشتوانه فرهنگى نظام سرمايه
دارى غرب كه به تدريج و سرانجام سلطه سياسى، اقتصادى، و فرهنگى غرب
را به دنبال دارد. در اين جا توجه به دو نكته حائز اهميت است:
يكى اين كه مصرف عمومى، اگر به صورت فرهنگ درآمد، مفهومى فراتر و
وسيع تر از مصرف توليدات پوشاكى، صنعتى و غذايى دارد. مصرف عمومى
در اين صورت، بر حسب گوناگونى توليدات غربى شامل مصرف كدها، علامت
ها، اصطلاحات و كنش ها و رفتارهاى متناسب با فرهنگ غربى نيز مى
باشد.
نكته دوم اين است كه غرب همواره با عنايت ويژه اى كه نسبت به گسترش
و رشد فرهنگ مصرف عمومى خود دارد، همواره در صدد غنابخشيدن به سبك
هاى گفتارى و رفتارى غربى است، (53) تا به تدريج هر چه فزاينده تر
فرهنگ غربى را در سطح جوامع انسانى،به ويژه جوامع اسلامى رواج دهد.
متاسفانه آن چنان جامعه اسلامى ما از كدسازى فرهنگى غرب تاثير
پذيرفته است كه استفاده از كدها، روز به روز مظاهر خود را در
زواياى زندگى ما به نمايش مى گذارد. راه مقابله با كدهاى غربى
هميشه و در همه شرايط يكسان نيست. در پاره اى از موارد از كدها و
توليدات حامل كدهاى غربى مى توان استفاده كرد مشروط بر اينكه قبلا
به صورتى كاملا هنرمندانه بار منفى و اثر ويرانگر فرهنگى آن ها را
خنثى كرده باشيم، و يا مراعات جانب ايمن سازى فرهنگى در برخورد با
آماج بلاياى فرهنگى غرب شده باشد. اما چنانكه مى دانيم، تخليه بار
فرهنگى غرب از توليدات و كدهاى غربى كارى بس ظريف و دشوار است.
روزى به حرم مطهر حضرت معصومه عليهاالسلام مشرف شدم. پس از زيارت
تنها دريك تجربه شخصى مشاهده كردم در ظرف كم تر از پنج دقيقه بيست
و پنج نفر زائر، كه معمولا از طبقه نوجوانان و جوانان بودند،
بلوزها و يا پيراهن هايى به تن داشتند كه بر سينه يا پشت آن ها
كدهايى به زبان انگليسى نصب شده بود. در اين ميان، به جز معدودى از
پوشاك ها، كه توليد خارج بود، اكثر آن ها از توليدات داخلى بود.
اين امر ميزان آسيب پذيرى ساختار فرهنگى جامعه اسلامى ما را نشان
مى دهد و مايه هاى اميد را در انديشه كارگزاران فرهنگى غرب زنده مى
كند.
در جايى خواندم يكى از كارشناسان امور فرهنگى غرب، سه يا چهار سال
قبل، زمانى در ايام محرم به قصد ديدن دوستى در ايران به كشور ما
سفر كرده بود. او نسبت به تماشاى صحنه عزادارى مردم علاقه نشان
داده بود. دوستش او را به محلى برده بود كه عزاداران حسينى عليه
السلام همه با لباس سياه مشغول عزادارى بودند. شخص مزبور در
يادداشت هاى سفر خود به ايران نوشته بود كه عزادارى واقعا جلب نظر
مى كرد، اما ناگهان آنچه بيش از هر چيزى توجه مرا به خودش (54)
CHICAGO بود كه بر سينه يكى از آن بلوزهاى سياه كه بر تن يكى از
عزادارن بود درشت نصب شده بود. نكته اى كه اين كارشناس غربى از
ديدن اين پديده فرهنگى مى آموزد و به محافل سياسى و فرهنگى غرب مى
آموزاند اين است كه در ايران حتى در عمق مقدس ترين سنت هاى دينى
جايى براى نفوذ و صدورفرهنگ غرب مى توان پيداكرد!
ادامه دارد.
پى نوشت ها
1- جوليوس گولد و ويليام ال. كولب، فرهنگ علوم اجتماعى، زير نظر
مترجمان، ويرايش محمدجواد زاهدى مازندرانى (تهران: انتشارات
مازيار،1376) صص 632 - 630 / على اكبر دهخدا، لغت نامه دهخدا
(تهران: دانشگاه تهران، 1372)، ج 1، ص 1511
2- حاشيه سازى به مفهوم سلب قدرت كردن از دين و بى اهميت جلوه دادن
آن در زندگى انسان است. religion marginalization of
3- Laic System
4و5- روزنامه كيهان، شنبه 30 مرداد 1378، ص 15
6- علامه طباطبايى، الميزان، ج 12، ص 368، ذيل آيه 120 سوره نحل
7- از بيانات امام در جمع روحانيون تهران به مناسبت شهادت آية الله
بهشتى و يارانش، صحيفه نور (تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت
فرهنگ و ارشاد اسلامى، چاپ دوم،1373)، ج 8، ص 533
8- اصطلاح اجتماعى سازى به فرايندى اطلاق مى گردد كه به كمك آن
مردم و به خصوص كودكان ياد مى گيرند تا چگونه بر اساس شيوه هاى
مورد پسند و پذيرش فرهنگ يا جامعه رفتار كنند.
9- اشاره اى است به برخى از عمده ترين رويكردهايى كه در غرب نسبت
به دين شناسى و مطالعات دين شناسانه و فرهنگى رواج داشته است. از
آن ميان مى توان به موارد زير اشاره كرد:
- مطالعه مردم شناسانه دين anthropological Study of religion /
جامعه شناسى دين sociology of religion / تاريخ دين history of
religion / روان شناسى دين Psychology of religion / فلسفه دين
Philosophy of religion
10- naturalist thinker
11- William james (1842 - 1910)
12- The Varieties of ReligiousExperience
13- Rudolf otto (1869- 1937)
14- The Idea of the Holy
15- Abraham Maslow (908 - 1970)
16- Religious, Values, andPeak -Experiences
17- به منظور مطالعه اى اجمالى پيرامون آراء سه متفكر مزبور به
مقاله نويسنده پيرامون مفهوم دين و تجربه دينى مراجعه شود:
Seyed Ahmad Rahnamaei, TheConcept of Religion and
ReligiousExperience: Spiritual
Growth and Self -Realization, march 1997.
18- Personality Structure
19- Functions of religion
20- inter - relatedness
21- Phenomenological structure ofreligion
22- براى مطالعه بيش تر مراجعه شود به: Rahnamaei, The Concept of
Religionand Religious Experience, pp . 3- 4
23- Machiavelli
24- Spinoza
25- Montesquieu
26- Rousseau
27- Comte
28- religious Commitment
29- Robert N. Bellah, "Religion:TheSociology of Religion,
TheInternational
Encyclopedia ofEducation (Germany:University ofHamburg,1994),Vol
.9,P.412.
30- Max Weber
. 31- The influence of the Protestantethic of the vise of modern
Society
32- Ibid.
33- Dr. David C. Smith
34- مراجعه شود به:
S.Ahmad Rahnamaei, QuranicTranscendental Values:Major
Values:Living Perfect
Islamic Way, McGillUniversity Culture and Values inEducation,
December 1998.
35- Cultures and Values
36- Mcgill University
37- Scriptures
38- Pathological Point of View
39- يادداشت نگارنده مقاله، راديو C.B.C. كانادا، يكى از روزهاى
نوامبر 1998، پيرامون نقش و تاثير گرايش به معنويت.
40- Policy SteP by Step
41-42- استاد محمدتقى مصباح يزدى، تهاجم فرهنگى (مجموعه سخنرانى
ها، نگارش عبدالجواد ابراهيمى) (قم: دفتر انتشارات اسلامى،1376)، ص
26
43- همان، صص 26 و27
44- مراجعه شود به همان، ص 27
45- بقره، آيات 148 و 208; انعام، آيه 142; نور، آيه 21
46- انعام، آيات 112 و 121
47- به نقل از دكتر حسينى سرپرست دانشجويان بورسيه اعزامى ازجمهورى
اسلامى ايران به كانادا، در جمع دانشجويان ايرانى در مونترال،1997.
48- "tolerance" John Sinclair (editor inchief), Collins Cobuild
EnglishLanguage
Dictionary (USA:TheUniversity of Birmingham, 1994), P.1541, S.
V. tolerance.
49- The idea of global Culture
50- Cultural globalization
51- the Culture of Americanization
52- Americanization of Culture
مراجعه شود به : 35
Mike Feathestone, Nationalism,Globalization and
Modernity(London-Newbury Park-New
Delhi, SaPublication, 1993),PP.1-2.
54- نام يكى از شهرهاى آمريكا
منبع: فصلنامه
معرفت، شماره 31
